Początek jesieni oznacza nie tylko powrót dzieci do szkół i częstsze przebywanie w zamkniętych pomieszczeniach, ale również początek przygotowań do kolejnego sezonu grypowego. W sezonie 2026/2027 w Polsce dostępne są zaktualizowane szczepionki przeciw grypie przygotowane na podstawie rekomendacji Światowej Organizacji Zdrowia dla półkuli północnej. W tym roku zaszła również istotna zmiana - dostępne preparaty są trójskładnikowe, ponieważ z ich składu usunięto linię B/Yamagata, której wirusów nie obserwuje się w globalnym nadzorze od 2020 roku. W Polsce można korzystać z preparatów Influvac, Vaxigrip oraz wysokodawkowej szczepionki Efluelda przeznaczonej dla starszych dorosłych. Najlepszym momentem na szczepienie jest okres poprzedzający wzrost zachorowań, dlatego wrzesień i październik są dobrym czasem na zaplanowanie wizyty. Jeżeli jednak ktoś nie zdąży zaszczepić się jesienią, nie oznacza to, że późniejsze szczepienie nie ma sensu - sezon grypowy może utrzymywać się przez wiele miesięcy.
Jeżeli ktoś nie zaszczepi się we wrześniu lub październiku, nadal może zrobić to w listopadzie, grudniu, a nawet później, jeśli wirus grypy pozostaje aktywny. Szczepienie rozpoczęte po początku sezonu może nadal zmniejszyć ryzyko zachorowania oraz przede wszystkim ciężkiego przebiegu i powikłań. Szczególną sytuacją są małe dzieci szczepione przeciw grypie po raz pierwszy. Dzieci od ukończenia 6. miesiąca życia do 8 lat, które wcześniej nigdy nie były szczepione przeciw grypie, powinny otrzymać dwie dawki w odstępie co najmniej czterech tygodni. W ich przypadku rozpoczęcie szczepienia odpowiednio wcześnie jest szczególnie istotne, ponieważ pełny schemat wymaga więcej czasu. W kolejnych sezonach wystarcza już jedna dawka sezonowa.
W sezonie 2026/2027 w Polsce dostępne są trzy inaktywowane szczepionki przeciw grypie podawane we wstrzyknięciu: Influvac, Vaxigrip oraz Efluelda. Influvac jest szczepionką podjednostkową, zawierającą oczyszczone antygeny powierzchniowe wirusa, przede wszystkim hemaglutyninę i neuraminidazę. Vaxigrip jest preparatem typu „split”, czyli zawiera rozszczepione, inaktywowane elementy wirusa. Obie szczepionki mogą być stosowane już od ukończenia 6. miesiąca życia. Trzeci preparat - Efluelda - jest również szczepionką inaktywowaną typu split, ale zawiera zwiększoną ilość antygenu. Jest przeznaczony dla starszych dorosłych, u których odpowiedź immunologiczna na standardową dawkę może być słabsza. W sezonie 2026/2027 może być stosowany u osób od 60. roku życia.
Istotną zmianą w porównaniu z wcześniejszymi sezonami jest brak w aktualnej polskiej ofercie szczepionki donosowej. Dostępne są wyłącznie szczepionki inaktywowane podawane w formie zastrzyku. Nie oznacza to jednak ograniczenia ochrony przeciw najważniejszym wirusom grypy przewidywanym na sezon 2026/2027. Wszystkie aktualne preparaty zostały przygotowane zgodnie z zaleceniami dotyczącymi składu antygenowego na półkuli północnej. Przy wyborze szczepionki najważniejsze są wiek, wskazania medyczne oraz charakterystyka danego preparatu. Osoba dorosła nie musi samodzielnie analizować wszystkich różnic między produktami - odpowiedni preparat może zostać dobrany podczas kwalifikacji, szczególnie w przypadku seniorów, osób przewlekle chorych oraz pacjentów z wcześniejszymi reakcjami po szczepieniach.
Przez wiele lat powszechnie stosowano czterowalentne szczepionki chroniące przed dwoma podtypami wirusa grypy A oraz dwiema liniami wirusa grypy B - Victoria i Yamagata. Sytuacja epidemiologiczna zmieniła się jednak po 2020 roku. W globalnym nadzorze nie wykryto potwierdzonego krążenia naturalnych wirusów linii B/Yamagata od marca 2020 roku. WHO uznała w konsekwencji, że dalsze umieszczanie tego składnika w sezonowych szczepionkach nie jest uzasadnione. Proces przechodzenia z preparatów czterowalentnych na trójwalentne rozpoczął się wcześniej, a w sezonie 2026/2027 dostępne w Polsce szczepionki są już preparatami trójskładnikowymi. Usunięcie jednego składnika nie oznacza więc „słabszej” szczepionki - wynika ze zmiany wirusów rzeczywiście występujących w populacji.
WHO zaleciła, aby szczepionki produkowane z wykorzystaniem wirusów namnażanych na zarodkach jaj kurzych na sezon 2026/2027 zawierały antygeny odpowiadające wirusom podobnym do A/Missouri/11/2025 (H1N1)pdm09, A/Darwin/1454/2025 (H3N2) oraz B/Tokyo/EIS13-175/2025 z linii Victoria. Dla preparatów produkowanych innymi technologiami wskazano nieco inne szczepy referencyjne H3N2 i B/Victoria, dobrane odpowiednio do procesu produkcji. Skład szczepionki jest aktualizowany co roku, ponieważ wirusy grypy bardzo szybko ewoluują. Eksperci WHO analizują dane laboratoryjne i epidemiologiczne z wielu krajów, a następnie wskazują warianty, które według dostępnych informacji najlepiej odpowiadają wirusom mogącym dominować w nadchodzącym sezonie.
Szczepienie przeciw grypie jest zalecane osobom od ukończenia 6. miesiąca życia, o ile nie występują indywidualne przeciwwskazania. Szczególnie duże znaczenie ma jednak w grupach narażonych na cięższy przebieg zakażenia i powikłania. Dotyczy to między innymi seniorów, kobiet w ciąży, osób z przewlekłymi chorobami serca i układu oddechowego, cukrzycą, chorobami nerek, wątroby, schorzeniami neurologicznymi oraz obniżoną odpornością. Do grup, w których szczepienie jest szczególnie istotne, należą również osoby po transplantacji oraz chorzy na niektóre nowotwory. U tych pacjentów grypa może oznaczać nie tylko kilka dni wysokiej gorączki, ale zwiększone ryzyko zapalenia płuc, zaostrzenia choroby podstawowej, hospitalizacji czy innych poważnych konsekwencji.
Szczepienie jest również ważne dla osób mających częsty kontakt z pacjentami należącymi do grup ryzyka. Przykładem są pracownicy ochrony zdrowia, opiekunowie seniorów oraz domownicy osób z obniżoną odpornością. Znaczenie ma tutaj nie tylko indywidualna ochrona osoby zaszczepionej, ale także ograniczenie prawdopodobieństwa przeniesienia wirusa na kogoś, dla kogo zakażenie może być szczególnie niebezpieczne. Warto też pamiętać, że młody wiek i brak chorób przewlekłych nie gwarantują łagodnego przebiegu grypy. Choroba może powodować wysoką gorączkę, silne osłabienie i kilkudniową niezdolność do normalnego funkcjonowania również u zdrowych dorosłych. Dlatego szczepienie nie jest rozwiązaniem przeznaczonym wyłącznie dla seniorów i osób przewlekle chorych.
Dzieci mogą być szczepione przeciw grypie od ukończenia 6. miesiąca życia. Ma to znaczenie nie tylko z punktu widzenia indywidualnej ochrony, ale również dlatego, że przedszkola i szkoły sprzyjają bardzo szybkiemu rozprzestrzenianiu wirusów oddechowych. Najmłodsze dzieci mogą również przechodzić grypę ciężej, a zakażenie może prowadzić między innymi do zapalenia płuc, odwodnienia czy zaostrzenia chorób przewlekłych. W sezonie 2026/2027 w Polsce dzieci mogą otrzymać inaktywowane szczepionki Influvac lub Vaxigrip. Są to preparaty podawane we wstrzyknięciu. Aktualnie dostępna oferta sezonowa nie obejmuje szczepionki donosowej, dlatego rodzice, którzy pamiętają taką możliwość z wcześniejszych lat, powinni uwzględnić tę zmianę podczas planowania szczepienia.
Szczególny schemat dotyczy dzieci do 8. roku życia szczepionych przeciw grypie po raz pierwszy w życiu. Powinny otrzymać dwie dawki w odstępie co najmniej czterech tygodni. Dopiero w następnych sezonach stosuje się pojedynczą dawkę. Jeżeli więc rodzice chcą, aby dziecko było odpowiednio zabezpieczone przed spodziewanym zimowym szczytem zachorowań, warto rozpocząć szczepienie na początku sezonu. U dzieci szczepienie wykonuje się w podmiocie leczniczym, a kwalifikacji osoby niepełnoletniej dokonuje lekarz. W sezonie 2026/2027 szczepionki Influvac i Vaxigrip są dostępne bezpłatnie dla dzieci i młodzieży do ukończenia 18. roku życia w ramach obowiązujących zasad refundacji.
Zgodnie z obowiązującymi zasadami refundacji preparaty Influvac i Vaxigrip są bezpłatne dla dzieci i młodzieży do ukończenia 18 lat, osób w wieku 65 lat i starszych oraz kobiet w ciąży i połogu. Dorośli w wieku od 18 do 64 lat mogą otrzymać te szczepionki z refundacją wynoszącą 50 procent. Osoby od 60. roku życia mogą natomiast skorzystać z 50-procentowej refundacji wysokodawkowej szczepionki Efluelda. Zasady te wynikają z aktualnej listy refundacyjnej i mogą mieć znaczenie szczególnie dla seniorów, którzy zastanawiają się nad wyborem standardowej szczepionki lub preparatu zawierającego większą ilość antygenu. Warto przy tym rozróżnić cenę samego preparatu od kosztu wykonania szczepienia.
Szczepienie przeciw grypie można wykonywać w podmiotach leczniczych, natomiast osoby dorosłe mogą korzystać również z wybranych aptek realizujących szczepienia. W sezonie 2026/2027 kwalifikacja oraz samo podanie szczepionki w POZ i aptece realizującej takie świadczenie są finansowane zgodnie z obowiązującymi zasadami. Do otrzymania szczepionki potrzebna jest recepta, a receptę umożliwiającą korzystanie z refundacji może wystawić między innymi lekarz, pielęgniarka, położna lub farmaceuta zgodnie z ich uprawnieniami. Szczepienia są następnie odnotowywane w elektronicznej Karcie Szczepień. Dzieci są szczepione w podmiotach leczniczych, ponieważ kwalifikacji osoby niepełnoletniej do szczepienia dokonuje lekarz.
Żadna sezonowa szczepionka przeciw grypie nie gwarantuje, że osoba zaszczepiona nie zachoruje. Skuteczność zależy między innymi od wieku i stanu zdrowia pacjenta oraz od tego, jak dobrze szczepy zawarte w szczepionce odpowiadają wirusom rzeczywiście dominującym w danym sezonie. Wirus grypy stale ewoluuje, dlatego przed każdym kolejnym sezonem skład preparatów jest ponownie oceniany i aktualizowany. Nawet jeżeli szczepienie nie zapobiegnie każdemu zakażeniu, jego ważnym zadaniem jest zmniejszenie prawdopodobieństwa ciężkiego przebiegu i powikłań. Jest to szczególnie istotne w przypadku seniorów, kobiet w ciąży oraz osób przewlekle chorych, u których konsekwencje grypy mogą być znacznie poważniejsze niż u zdrowego młodego dorosłego.
Właśnie konieczność corocznego dopasowania składu jest jednym z powodów, dla których szczepienie przeciw grypie wykonuje się w każdym sezonie. Przyjęcie preparatu w poprzednim roku nie zastępuje dawki na sezon 2026/2027. Tegoroczne szczepionki zawierają zaktualizowany zestaw antygenów odpowiadających wariantom wskazanym przez WHO na podstawie światowego nadzoru wirusologicznego. Nie warto więc traktować corocznego szczepienia jak typowej dawki przypominającej niezmiennego preparatu. Jest to jednocześnie odnowienie ochrony oraz dostosowanie jej do zmieniającego się wirusa. WHO podkreśla, że właśnie szybka ewolucja wirusów grypy wymaga regularnej aktualizacji składu szczepionek.
Tak. Rozpoczęcie sezonu zachorowań nie jest powodem, aby rezygnować ze szczepienia. W Polsce aktywność grypy może utrzymywać się od jesieni aż do maja, a szczyt zachorowań często występuje dopiero pomiędzy styczniem i marcem. Osoba, która nie zaszczepi się we wrześniu czy październiku, nadal może odnieść korzyść ze szczepienia wykonanego później. Szczególnie nieracjonalne jest rezygnowanie w listopadzie lub grudniu tylko dlatego, że „jest już za późno”. Decyzję należy oczywiście odłożyć w przypadku określonych czasowych przeciwwskazań, na przykład ostrej choroby przebiegającej z wysoką gorączką, a termin ustalić po ustąpieniu problemu zgodnie z oceną osoby kwalifikującej.
Najlepszą strategią pozostaje jednak zaplanowanie szczepienia przed szczytem sezonu, zamiast reagowania dopiero wtedy, gdy w otoczeniu pojawia się wiele zachorowań. Dotyczy to zwłaszcza osób starszych, przewlekle chorych oraz rodzin z małymi dziećmi, ponieważ uzyskanie ochrony wymaga czasu, a w przypadku dziecka szczepionego pierwszy raz konieczne mogą być dwie dawki. Sezon 2026/2027 przynosi dodatkowo wyraźną zmianę w ofercie preparatów - przejście na szczepionki trójskładnikowe oraz brak dostępnej w Polsce szczepionki donosowej. Najważniejsza zasada pozostaje jednak niezmienna: grypa jest chorobą sezonową, ale na szczepienie nie trzeba czekać do momentu, gdy liczba zakażeń zacznie gwałtownie rosnąć. Najlepiej przygotować się właśnie na początku sezonu.
