Gdy myślimy o wpływie środowiska miejskiego na zdrowie, najczęściej zwracamy uwagę na choroby układu oddechowego, przegrzanie organizmu czy ryzyko sercowo-naczyniowe. Coraz więcej badań pokazuje jednak, że warunki, w których mieszkamy, mogą mieć znaczenie również dla psychiki. Upały utrudniają sen i zwiększają fizjologiczne obciążenie organizmu, zanieczyszczenie powietrza wiąże się z procesami zapalnymi, a brak parków, drzew i terenów nad wodą ogranicza możliwość regeneracji oraz odpoczynku. Nowe badanie kohortowe obejmujące 11 491 osób w wieku co najmniej 45 lat pokazuje, że czynniki te mogą działać nie tylko oddzielnie, lecz także wzajemnie się wzmacniać. Większa ekspozycja na fale upałów i pył PM2,5 oraz mniejsza ilość zieleni i terenów wodnych wiązały się z większym ryzykiem pojawienia się objawów depresyjnych. Wyniki sugerują, że zdrowie psychiczne mieszkańców może zależeć również od tego, jak projektujemy miasta i przygotowujemy je na coraz częstsze ekstremalne temperatury.
Wysoka temperatura nie jest wyłącznie problemem związanym z komfortem. Podczas długotrwałego upału organizm musi stale regulować temperaturę ciała, zwiększa się obciążenie układu krążenia, pogarsza się jakość snu, a wiele osób ogranicza aktywność na zewnątrz. Może pojawić się zmęczenie, drażliwość, trudność z koncentracją i poczucie wyczerpania. W nowym badaniu wykorzystano aż dziewięć różnych definicji fali upałów, aby sprawdzić, czy obserwowany związek zależy od sposobu określania ekstremalnej temperatury. W większości analiz większa liczba dni należących do fal upałów wiązała się z wyższym prawdopodobieństwem wystąpienia objawów depresyjnych. W zależności od przyjętej definicji każdy dodatkowy dzień ekspozycji był związany ze wzrostem ryzyka wynoszącym od około 1 do ponad 5 proc. Nie oznacza to oczywiście, że jeden gorący dzień wywołuje depresję. Badanie pokazuje zależność populacyjną, a nie prostą reakcję występującą u każdego człowieka.
Mechanizm może obejmować zarówno czynniki biologiczne, jak i społeczne. Upał zaburza sen, a niedobór snu może wpływać na regulację emocji i odporność na stres. Ekstremalna temperatura ogranicza również możliwość aktywności fizycznej, spacerów i spotkań z innymi ludźmi. Szczególnie narażone mogą być osoby starsze, przewlekle chore oraz mieszkające w lokalach, których trudno skutecznie schłodzić. Badacze wskazują także na możliwe oddziaływanie wysokiej temperatury na procesy neurobiologiczne związane między innymi z serotoniną i dopaminą, choć dokładne mechanizmy nadal są przedmiotem badań. Ważny jest również efekt skumulowany. Kilka kolejnych gorących nocy może oznaczać stopniowo narastające zmęczenie, gorszy sen i coraz mniejszą zdolność do regeneracji. Dlatego wraz z ocieplaniem klimatu wpływ fal upałów na psychikę może stawać się coraz ważniejszym problemem zdrowia publicznego.
Pył PM2,5 składa się z bardzo drobnych cząstek o średnicy nieprzekraczającej 2,5 mikrometra. Ze względu na niewielkie rozmiary mogą one docierać głęboko do układu oddechowego i wiążą się między innymi ze zwiększonym ryzykiem chorób serca, płuc oraz przedwczesnej śmierci. W ostatnich latach coraz większe zainteresowanie naukowców budzi jednak potencjalny wpływ długotrwałej ekspozycji na układ nerwowy. W nowym badaniu wzrost średniego stężenia PM2,5 o 10 mikrogramów na metr sześcienny wiązał się z około 5,6-procentowym wzrostem ryzyka pojawienia się objawów depresyjnych. Zależność utrzymywała się również po uwzględnieniu wielu innych cech uczestników. Nie dowodzi to, że pył bezpośrednio powoduje depresję, ale jest zgodne z wynikami wcześniejszych badań wskazujących, że jakość powietrza może mieć znaczenie również dla zdrowia psychicznego.
Jednym z rozważanych mechanizmów jest przewlekły stan zapalny i stres oksydacyjny wywoływany przez zanieczyszczenia. Bardzo drobne cząstki mogą uruchamiać reakcje biologiczne, które nie ograniczają się do płuc, lecz wpływają na naczynia krwionośne i potencjalnie również na funkcjonowanie mózgu. Istnieje także bardziej pośrednia droga. W dni o złej jakości powietrza ludzie częściej pozostają w domach, ograniczają ruch i unikają aktywności na zewnątrz. Jeśli podobna sytuacja powtarza się przez wiele tygodni, może ograniczać kontakty społeczne i korzystanie z przestrzeni miejskiej. Nie oznacza to, że każdy mieszkaniec zanieczyszczonego miasta rozwinie problemy psychiczne. Ryzyko zależy od wielu czynników, w tym wieku, stanu zdrowia, warunków mieszkaniowych i sytuacji społecznej. Wyniki zwracają jednak uwagę na fakt, że polityka poprawy jakości powietrza może przynosić korzyści wykraczające poza układ oddechowy.
Jednym z najciekawszych elementów badania było to, że naukowcy nie analizowali wyłącznie pojedynczych ekspozycji. W rzeczywistym świecie człowiek nie doświadcza przecież temperatury, jakości powietrza i zieleni osobno. Mieszkaniec konkretnej dzielnicy może jednocześnie przeżywać falę upałów, oddychać powietrzem zawierającym wysokie stężenie PM2,5 i mieć niewiele drzew zapewniających cień. Analizy wykazały, że upał i zanieczyszczenie powietrza mogą działać synergicznie. Oznacza to, że ich jednoczesne występowanie było związane z większym ryzykiem objawów depresyjnych niż wynikałoby z prostego rozpatrywania każdego z czynników oddzielnie. Zależność pojawiała się przy kilku różnych definicjach fali upałów, co wzmacnia wiarygodność obserwacji.
Może to wynikać z nakładania się kilku rodzajów obciążenia. Organizm, który intensywnie próbuje radzić sobie z wysoką temperaturą, może być bardziej podatny na negatywne działanie zanieczyszczeń. Jednocześnie pogoda wpływa na procesy atmosferyczne, które w określonych warunkach mogą zmieniać stężenie i zachowanie części zanieczyszczeń. Na poziomie codziennego życia oznacza to również ograniczenie możliwości ucieczki od problemu. Jeżeli na zewnątrz jest bardzo gorąco i jednocześnie powietrze ma słabą jakość, spacer, jazda na rowerze czy spotkanie w parku mogą przestać być atrakcyjną formą regeneracji. Właśnie dlatego autorzy badania sugerują, że działania zdrowotne nie powinny ograniczać się do osobnego zwalczania smogu i skutków fal upałów. Coraz częściej potrzebne może być podejście obejmujące kilka elementów środowiska jednocześnie.
Większa ilość zieleni wokół miejsca zamieszkania była w badaniu związana z niższym ryzykiem pojawienia się objawów depresyjnych. Naukowcy oceniali ją przy pomocy wskaźnika roślinności NDVI wykorzystywanego w analizach satelitarnych. Spadek poziomu zazielenienia wiązał się ze wzrostem ryzyka objawów depresyjnych. Nie można na tej podstawie powiedzieć, że samo posadzenie drzew zapobiegnie depresji, ponieważ bardziej zielone okolice mogą różnić się od innych także poziomem hałasu, zamożnością mieszkańców, możliwością aktywności czy jakością infrastruktury. Mimo tych ograniczeń wynik wpisuje się w coraz obszerniejszą literaturę pokazującą korzystny związek pomiędzy kontaktem z naturą a dobrostanem psychicznym.
Zieleń może działać na kilka sposobów jednocześnie. Drzewa dają cień i poprzez parowanie pomagają obniżać lokalną temperaturę, ograniczając miejski efekt wyspy ciepła. Park może zachęcać do spacerów i aktywności fizycznej, a także stwarzać przestrzeń do kontaktów społecznych. Kontakt z przyrodą może również pomagać w regeneracji uwagi i zmniejszaniu napięcia po okresie intensywnego wysiłku poznawczego. Co szczególnie istotne, w nowym badaniu niedobór zieleni wzmacniał niekorzystny związek fal upałów z objawami depresyjnymi. Zieleń może więc pełnić podwójną funkcję - być środowiskiem sprzyjającym odpoczynkowi, a jednocześnie ograniczać część fizycznego obciążenia wynikającego z wysokiej temperatury. W erze coraz częstszych fal upałów liczba i rozmieszczenie drzew mogą zatem stawać się także elementem polityki zdrowotnej.
Badanie objęło nie tylko tereny zielone, lecz również tak zwane blue spaces, czyli przestrzenie związane z wodą. Mogą to być między innymi rzeki, jeziora, kanały, zbiorniki czy wybrzeże. Mniejszy udział takich terenów w otoczeniu miejsca zamieszkania był związany z wyższym ryzykiem wystąpienia objawów depresyjnych. W analizach spadek udziału przestrzeni wodnych o 10 punktów procentowych odpowiadał około 5-procentowemu wzrostowi ryzyka. Co więcej, podobnie jak w przypadku zieleni, niedobór terenów wodnych wzmacniał niekorzystny związek fal upałów ze zdrowiem psychicznym. Jest to interesujące odkrycie, ponieważ wpływ przestrzeni wodnych na psychikę jest nadal badany znacznie rzadziej niż znaczenie parków i drzew.
Możliwe mechanizmy ponownie są zarówno fizyczne, jak i psychologiczne. Duże zbiorniki wodne mogą wpływać na lokalny mikroklimat i w określonych warunkach łagodzić upał. Otoczenie rzeki czy jeziora może również stwarzać atrakcyjne miejsce do spaceru, odpoczynku i kontaktów z innymi ludźmi. Naturalny krajobraz i dźwięki związane z wodą bywają kojarzone z relaksem oraz mniejszym poziomem napięcia. Trzeba jednak pamiętać, że samo istnienie rzeki czy parku na mapie nie gwarantuje rzeczywistego dostępu. Teren może być oddzielony ruchliwą drogą, zaniedbany albo postrzegany jako niebezpieczny. Dlatego przyszłe badania powinny analizować nie tylko powierzchnię zieleni i wody widoczną na zdjęciach satelitarnych, ale również jakość tych miejsc, możliwość dojścia do nich oraz to, czy mieszkańcy faktycznie z nich korzystają.
Analizy pokazały, że wpływ środowiska nie był taki sam we wszystkich grupach uczestników. Szczególnie osoby w wieku co najmniej 65 lat wydawały się bardziej podatne na niekorzystne związki wysokiej temperatury i zanieczyszczenia powietrza z objawami depresyjnymi. Ma to uzasadnienie biologiczne. Wraz z wiekiem może pogarszać się zdolność organizmu do regulowania temperatury, częściej występują też choroby przewlekłe i stosowane są leki wpływające na gospodarkę wodną czy układ krążenia. Starszy człowiek może więc znacznie gorzej tolerować kilka kolejnych dni ekstremalnego gorąca niż zdrowa osoba młoda. Jeżeli równocześnie jakość powietrza jest niska, fizjologiczne obciążenie może być jeszcze większe.
Znaczenie mają również warunki społeczne. Osoba starsza mieszkająca samotnie na wysokim piętrze budynku bez klimatyzacji może być znacznie silniej eksponowana na temperaturę niż mieszkaniec dobrze izolowanego domu otoczonego drzewami. Może też rzadziej podróżować do chłodniejszych miejsc czy korzystać z terenów rekreacyjnych znajdujących się daleko od domu. Badanie pokazało również różnice związane z płcią oraz poziomem edukacji, co przypomina, że środowiskowe zagrożenia nie rozkładają się równomiernie. Osoby o mniejszych zasobach finansowych często mają ograniczone możliwości zmiany mieszkania, instalacji klimatyzacji czy wyboru bardziej zielonej dzielnicy. W efekcie problem jakości środowiska staje się jednocześnie problemem nierówności zdrowotnych.
Takiego wniosku z nowego badania wyciągnąć nie można. Naukowcy obserwowali zależności pomiędzy ekspozycją środowiskową a późniejszym pojawianiem się objawów depresyjnych, ale nie przeprowadzali eksperymentu, w którym losowo przydzielano ludzi do bardziej lub mniej zanieczyszczonych miejsc. Nie można więc całkowicie wykluczyć wpływu innych różnic pomiędzy uczestnikami. Dodatkowo objawy depresyjne oceniano za pomocą dziesięciopunktowej skali CES-D, a osiągnięcie określonego wyniku nie jest równoznaczne z kliniczną diagnozą zaburzenia depresyjnego. Badanie nie wykazuje zatem, że osoba mieszkająca w gorącej i mało zielonej dzielnicy zachoruje na depresję.
Istotnym ograniczeniem była również dokładność danych środowiskowych. Ze względów prywatności badacze nie dysponowali dokładnymi adresami uczestników i przypisywali część ekspozycji na podstawie informacji geograficznych dotyczących ich społeczności oraz miasta. Nie wiedzieli też dokładnie, ile czasu każda osoba rzeczywiście spędzała w swoim miejscu zamieszkania ani czy korzystała z parków lub terenów wodnych. Mimo tych ograniczeń badanie jest wartościowe ze względu na dużą grupę 11 491 uczestników, ponad 71 tysięcy osobolat obserwacji oraz analizowanie kilku czynników jednocześnie. Wyniki należy więc traktować jako silny argument za dalszym badaniem środowiskowych determinantów psychiki, a nie jako dowód, że pojedynczy czynnik środowiskowy jest bezpośrednią przyczyną depresji.
Wyniki sugerują, że planowanie miasta może być jednym z elementów polityki zdrowia psychicznego. Autorzy opisują potrzebę podejścia łączącego trzy kierunki: chłodzenie przestrzeni miejskiej, ograniczanie zanieczyszczeń oraz zwiększanie dostępności terenów zielonych i wodnych. W praktyce może oznaczać większą liczbę drzew przy ulicach, parki rozmieszczone blisko miejsc zamieszkania, ograniczanie powierzchni nagrzewających się latem, tworzenie zacienionych tras pieszych oraz zmniejszanie emisji pochodzących z transportu i ogrzewania. Szczególnie ważne jest to w gęsto zabudowanych dzielnicach, gdzie temperatura może być wyraźnie wyższa niż na terenach podmiejskich, a mieszkańcy mają niewiele miejsc pozwalających schronić się przed upałem.
Korzyści mogą pojawiać się na wielu poziomach jednocześnie. Drzewa mogą ograniczać nagrzewanie ulic, a atrakcyjny park zachęcać do ruchu i spotkań społecznych. Mniej samochodów może oznaczać zarówno niższą emisję zanieczyszczeń, jak i mniej hałasu. Dostępna przestrzeń nad wodą może zwiększać możliwości odpoczynku podczas gorących dni. Nowe badanie zwraca uwagę właśnie na tę wielowymiarowość. Czynniki środowiskowe nie funkcjonują w izolacji, dlatego rozwiązaniem nie powinno być wyłącznie sadzenie drzew albo wyłącznie walka ze smogiem. Miasto, które ma sprzyjać zdrowiu psychicznemu, powinno równocześnie ograniczać ekspozycję na upał i zanieczyszczenia oraz zapewniać łatwo dostępne miejsca do odpoczynku, ruchu i kontaktu z naturą. Wraz ze zmianą klimatu takie działania mogą przestać być wyłącznie kwestią estetyki i stać się elementem profilaktyki zdrowotnej.
